داروخانه‌های خصوصی در شرایط جنگی/
دکتر مهدی زارعی: جنگ‌ها، بحران‌های انسانی، بلایای طبیعی و شرایط اضطراری گسترده می‌توانند نظام سلامت کشورها را با اختلالات جدی در حوزه تأمین، توزیع و مصرف دارو مواجه کنند. تخریب زیرساخت‌های درمانی، اختلال در شبکه‌های حمل‌ونقل، افزایش ناگهانی تقاضا برای داروهای حیاتی و کاهش دسترسی بیماران به خدمات درمانی از مهم‌ترین پیامدهای این شرایط محسوب می‌شوند. در چنین شرایطی، داروخانه‌های خصوصی و داروسازان می‌توانند نقشی فراتر از جایگاه سنتی خود در عرضه دارو ایفا کرده و به یکی از ارکان اصلی مدیریت بحران دارویی تبدیل شوند.
داروخانه‌های خصوصی به دلیل پراکندگی جغرافیایی مناسب، دسترسی سریع، انعطاف‌پذیری عملیاتی و ارتباط مستقیم با بیماران، قادرند استمرار دسترسی مردم به داروهای ضروری را حفظ کنند. همچنین داروسازان با ارائه خدمات مشاوره‌ای، مدیریت درمان بیماران مزمن، کنترل مصرف منطقی دارو، کاهش خطاهای دارویی و کاهش مراجعات غیرضروری به مراکز درمانی، نقش مهمی در حفظ کارآمدی نظام سلامت ایفا می‌کنند.
تمرکز اصلی سیاست‌گذاران در زمان بحران بر بیمارستان‌ها و مراکز درمانی دولتی است، در حالی که ظرفیت گسترده داروخانه‌های خصوصی و خدمات حرفه‌ای داروسازان کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. این در حالی است که داروخانه‌ها در بسیاری از مناطق، در دسترس‌ترین مراکز سلامت برای مردم محسوب می‌شوند و می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در حفظ تداوم درمان ایفا کنند.
یکی از نخستین پیامدهای جنگ و بحران، اختلال در زنجیره تأمین دارو است. تخریب زیرساخت‌های حمل‌ونقل، محدودیت واردات دارو و مواد اولیه، کاهش ظرفیت تولید، اختلال در شبکه توزیع و افزایش ناگهانی تقاضا برای برخی داروهای حیاتی، همگی می‌توانند موجب کمبودهای گسترده دارویی شوند.
در چنین شرایطی، اتکا صرف به شبکه‌های توزیع دولتی پاسخگوی نیاز جامعه نخواهد بود. داروخانه‌های خصوصی به دلیل پراکندگی جغرافیایی، انعطاف‌پذیری عملیاتی و ارتباط مستقیم با مردم، می‌توانند بخشی از فشار ناشی از اختلالات زنجیره تأمین را کاهش داده و استمرار دسترسی بیماران به دارو را تضمین کنند.
داروخانه‌های خصوصی در شرایط بحران به‌عنوان آخرین حلقه زنجیره تأمین دارو، نقشی حیاتی در حفظ دسترسی بیماران به درمان ایفا می‌کنند. در زمان جنگ، بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن نظیر دیابت، بیماری‌های قلبی-عروقی، فشار خون، آسم، صرع و اختلالات روانپزشکی ممکن است امکان مراجعه منظم به پزشک یا مراکز درمانی را از دست بدهند. در چنین شرایطی، دسترسی مستمر آنان به داروهای ضروری اهمیت حیاتی پیدا می‌کند، زیرا قطع درمان می‌تواند منجر به تشدید بیماری، بستری شدن یا حتی مرگ بیماران شود.
علاوه بر این، در شرایط بحران معمولاً نیاز به برخی داروهای اورژانسی افزایش می‌یابد و داروخانه‌های خصوصی به دلیل دسترسی سریع‌تر و حضور گسترده در سطح شهرها و مناطق مختلف، می‌توانند در تأمین سریع این نیازها نقش مؤثری ایفا کنند. همچنین در مناطقی که دسترسی به بیمارستان‌ها محدود می‌شود، داروخانه‌های محلی می‌توانند به‌عنوان مراکز توزیع منطقه‌ای دارو عمل کرده و از ایجاد خلأ درمانی در مناطق آسیب‌دیده جلوگیری کنند.
نقش داروسازان در بحران صرفاً به تحویل دارو محدود نمی‌شود، بلکه خدمات تخصصی آنان می‌تواند اثری مستقیم بر کیفیت درمان و کاهش آسیب‌های ناشی از بحران داشته باشد. داروسازان از طریق ارائه مشاوره دارویی، بیماران را درباره نحوه صحیح مصرف دارو، عوارض جانبی احتمالی، تداخلات دارویی و انتخاب جایگزین‌های مناسب در زمان کمبود دارو راهنمایی می‌کنند. این مسئله به‌ویژه برای بیماران مزمن که ممکن است در شرایط بحران دسترسی محدودی به پزشک داشته باشند، اهمیتی بیشتر دارد.
از سوی دیگر، بحران‌ها معمولاً زمینه افزایش مصرف خودسرانه دارو را فراهم می‌کنند. مصرف غیرمنطقی آنتی‌بیوتیک‌ها، مسکن‌ها، آرام‌بخش‌ها و سایر داروهای حساس می‌تواند منجر به بروز عوارض جدی، مقاومت دارویی و اتلاف منابع محدود شود. داروسازان با نظارت علمی بر مصرف دارو و آموزش بیماران می‌توانند نقشی مهم در کنترل مصرف غیرمنطقی دارو ایفا کنند.
همچنین در شرایط پرتنش و ازدحام مراکز درمانی، احتمال بروز خطاهای دارویی افزایش پیدا می‌کند و حضور فعال داروسازان می‌تواند در کاهش این خطاها و افزایش ایمنی بیماران بسیار مؤثر باشد.
یکی از مهم‌ترین مزایای حضور فعال داروخانه‌های خصوصی در بحران، کاهش فشار بر بیمارستان‌ها و مراکز درمانی است. بسیاری از مشکلات بیماران از طریق دریافت مشاوره دارویی، تداوم درمان‌های مزمن و دریافت خدمات اولیه دارویی قابل حل است و نیازی به مراجعه مستقیم به بیمارستان ندارد. این مسئله به مراکز درمانی اجازه می‌دهد منابع محدود خود را بر بیماران اورژانسی و مجروحان جنگی متمرکز کنند.
داروخانه‌های خصوصی می‌توانند در سطح کلان نیز بخشی از نظام مدیریت بحران باشند. ثبت دقیق موجودی دارو، گزارش کمبودهای منطقه‌ای، همکاری در توزیع عادلانه دارو، مشارکت در توزیع کمک‌های بشردوستانه و همکاری با نهادهای دولتی و بین‌المللی از جمله کارکردهای مهم این بخش است. چنین مشارکتی موجب افزایش شفافیت و ارتقای کارآمدی نظام توزیع دارو خواهد شد.
مطالعات نشان داده‌اند که مشارکت فعال داروسازان در مدیریت درمان بیماران می‌تواند هزینه‌های کلی نظام سلامت را کاهش دهد. جلوگیری از مصرف غیرضروری دارو، کاهش بستری‌های قابل پیشگیری، کاهش عوارض ناشی از مصرف نادرست دارو و کاهش مراجعات غیرضروری به مراکز درمانی از مهم‌ترین عوامل این صرفه‌جویی اقتصادی محسوب می‌شوند. در شرایط جنگ که منابع مالی و درمانی محدودتر هستند، این مسئله اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.
تجربه‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که داروسازان در بحران‌های بزرگ، نقشی مهم در حفظ تاب‌آوری نظام سلامت ایفا کرده‌اند. در جنگ اوکراین، گزارش‌های منتشر شده از سوی World Health Organization و International Pharmaceutical Federation نشان داد که تخریب زیرساخت‌های سلامت و اختلال در شبکه توزیع دارو، دسترسی بیماران به داروهای ضروری را با مشکل مواجه کرد و داروسازان و داروخانه‌های محلی در استمرار ارائه خدمات دارویی موفق عمل کردند.
در بحران سوریه نیز مطالعات مرتبط با مناطق جنگ‌زده نشان داده‌اند که با تضعیف زیرساخت‌های درمانی، کمبود پزشک و اختلال در زنجیره تأمین، بیماران برای دریافت دارو و مشاوره درمانی بیش از گذشته به داروسازان مراجعه می‌کردند و داروسازان در مدیریت کمبود دارو و حفظ تداوم درمان بیماران نقشی قابل توجه داشتند.
همچنین در همه‌گیری COVID-19 نیز در بسیاری از کشورها، داروسازان در تأمین دارو، آموزش عمومی، واکسیناسیون و ارائه خدمات اولیه سلامت نقشی موثر داشتند. این تجربیات نشان می‌دهد که داروسازان می‌توانند در بحران‌های مختلف به عنوان یکی از ارکان مهم پاسخ نظام سلامت عمل کنند.
در ایران، ظرفیت داروخانه‌های خصوصی در برنامه‌ریزی‌های مدیریت بحران هنوز به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته است. ضروری است سیاست‌گذاران حوزه سلامت با بازنگری در قوانین و دستورالعمل‌ها، جایگاه رسمی‌تری برای داروخانه‌های خصوصی و خدمات داروسازان در ساختار مدیریت بحران تعریف کنند. طراحی سامانه‌های هوشمند رصد موجودی دارو، افزایش اختیارات حرفه‌ای داروسازان در شرایط اضطراری، تعریف نقش مشخص برای داروخانه‌های خصوصی در برنامه‌های پدافند غیرعامل و تقویت همکاری میان بخش دولتی و خصوصی از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است.
در شرایط جنگ، بحران و بلایای انسانی، داروخانه‌های خصوصی و داروسازان تنها مراکز توزیع دارو نیستند، بلکه بخشی اساسی از زیرساخت سلامت کشور محسوب می‌شوند. نقش آنان در تأمین دارو، مدیریت مصرف، آموزش بیماران، کاهش فشار بر بیمارستان‌ها و افزایش تاب‌آوری نظام سلامت، اهمیتی راهبردی دارد. نادیده گرفتن این ظرفیت می‌تواند آسیب‌پذیری نظام سلامت را افزایش دهد، در حالی که بهره‌گیری صحیح از این توانمندی می‌تواند به حفظ سلامت عمومی در سخت‌ترین شرایط کمک کند.
/انتهای پیام/