راهکارهای مبتنی بر CBT[1]/
فاطمه کلانتری، (روانشناس، مدیر روابطعمومی داروسازی راموفارمین): صنعت داروسازی از جمله حوزههایی است که دقت، نظم و مسئولیتپذیری در آن نقشی حیاتی دارد. کارکنانی که در خطوط تولید، آزمایشگاهها یا بخشهای ستادی فعالیت میکنند، با مسئولیتهای سنگین و استانداردهای سختگیرانه، فشارهای کاری مستمر، انتظارات بالا، حساسیت فرآیندهای دارویی و گاهی کمبود منابع مواجهاند. این شرایط، زمینهی بروز یکی از رایجترین چالشهای روانشناسی صنعتی یعنی فرسودگی شغلی (Burnout) را فراهم میکند. فرسودگی شغلی نهتنها بهرهوری فردی را کاهش میدهد، بلکه میتواند کیفیت محصول دارویی، ایمنی فرآیند تولید و انسجام تیمی را نیز تحتتأثیر قرار دهد.
در این نوشتار، تلاش شده با رویکرد درمان شناختی-رفتاری (CBT) راهکارهایی عملی و قابل اجرا برای پیشگیری و مدیریت فرسودگی در محیطهای داروسازی ارائه شود.
فرسودگی شغلی چیست؟
فرسودگی شغلی حالتی از خستگی عاطفی، کاهش انگیزه و احساس ناکارآمدی است که در اثر استرس مداوم و مدیریتنشدهی کار شکل میگیرد. در صنعت داروسازی این حالت میتواند با نشانههایی مانند:کاهش دقت در انجام وظایف حساس، خطاهای کوچک اما تکرارشونده، بیانگیزگی برای شروع روز کاری، احساس بیتفاوتی نسبت به کیفیت کار، تحریکپذیری و تنش در روابط کاری، سردردهای مکرر، بیخوابی و خستگی فیزیکی بروز کند. شدت بالای فرسودگی، علاوه بر آسیب به فرد، کیفیت عملکرد سازمان را نیز به خطر میاندازد.
رویکرد CBT و نقش آن در کاهش فرسودگی
درمان شناختی-رفتاری (CBT) بر این اصل تکیه دارد که افکار ما روی احساسات و رفتارمان اثر میگذارند. بسیاری از فشارهای محل کار نه به خود شرایط، بلکه به تفسیر ذهنی ما از آنها مربوط است. کاربرد اصول CBT در محیط داروسازی میتواند سطح استرس، خستگی و فرسودگی را به شکلی چشمافسا کاهش دهد.
در ادامه، چند راهکار عملی مبتنی بر CBT برای کارکنان و مدیران ارائه میشود:
- بازسازی شناختی
شناسایی و اصلاح باورهای منفی مانند «کار من بیارزش است» یا «هر اشتباه من فاجعه است».
۲. تکنیک توقف نگرانیهای کاری (Worry Postponement)
در محیطهای حساس داروسازی، ذهن بعد از ساعات کاری هم خاموش نمیشود. تکنیک CBT میگوید:
هر نگرانی را بنویسید. زمانی مشخص (مثلاً ۱۵ دقیقه عصرها) فقط برای فکر کردن به نگرانیها تعیین کنید.
در زمانهای دیگر، ذهن را برگردانید به فعالیت جاری. این تکنیک، بار ذهنی و وسواس فکری را کاهش میدهد.
۳. تنظیم مرزهای کاری (Work Boundaries)
فرد فرسوده معمولاً «نه» نمیگوید. CBT میآموزد:
مرز شخصی مشخص باشد. تقاضاهای کاری فراتر از توان با لحن محترمانه به تعویق انداخته شود.
مثلاً: «برای انجام این کار نیاز دارم اول وظیفه قبلی را تکمیل کنم. لطفاً اولویت را مشخص کنید»
این شیوه بدون ایجاد تنش، فشار را مدیریت میکند.
۴. بازسازی رفتارهای حمایتی در محیط کار
ایجاد برنامههای کوچک مثل: جلسات کوتاه ۵ دقیقهای در ابتدای شیفت، ایجاد گروههای همیاری بین کارکنان
و آموزش مهارتهای ارتباطی
- تکنیکهای آرامسازی کوتاه در محیط کار
چند مداخله مبتنی بر CBT که در شیفتها قابل اجرا است:
تنفس دیافراگمی ۲ دقیقهای: تنفس دیافراگمی ۴-۲-۶ ۴ ثانیه دم ،۲ ثانیه نگهداشتن ، ۶ ثانیه بازدم مناسب قبل از شروع شیفت یا هنگام کار با دستگاههای حساس.
ذهنآگاهی شغلی (توجه به حرکات دست، صداها و حس فیزیکی کار)
وقفههای ۳۰ تا ۶۰ ثانیهای برای کشش عضلات
بازتنظیم ذهن پس از خطا یا فشار با جمله: «یک توقف کوتاه میکنم و ادامه میدهم.»
این تکنیکها سادهاند اما در کاهش خستگی ذهنی بسیار مؤثرند.
- پیشنهادهای ساده و اجرایی برای مدیران
مدیران میتوانند با اقدامات عملی، زمینه کاهش فرسودگی را فراهم کنند:
– ایجاد چرخههای استراحت کوتاه در خطوط تولید برای کاهش خستگی جسمی.
– برگزاری جلسات بازخورد حمایتی در تیمهای بازاریابی برای تقویت انگیزه و حس ارزشمندی.
– تشویق به گفتوگوی باز درباره فشارهای کاری و ارائه حمایت روانی.
– تنوعبخشی به وظایف برای کاهش یکنواختی و افزایش حس معنا در کار.
– پاداشهای کوچک و فوری برای موفقیتهای روزمره، بهویژه در فروش و تولید.
جمعبندی
فرسودگی شغلی یکی از چالشهای جدی صنعت داروسازی است؛ صنعتی که با حساسیت بالا، فشارهای کاری و تقاضای مداوم برای دقت و کیفیت همراه است. رویکرد شناختی/ رفتاری، ابزاری ساده و کاربردی برای کمک به کارکنان و مدیران فراهم میکند تا فشار کاری را بهتر مدیریت کنند، از فرسودگی پیشگیری کنند و کیفیت عملکرد خود را حفظ نمایند.
اجرای تکنیکهای CBT در محیطهای دارویی نهتنها بهرهوری را افزایش میدهد، بلکه سلامت روان نیروی انسانی را بهعنوان ارزشمندترین سرمایهی سازمان تضمین میکند.
[1](Cognitive behavioural therapy
/انتهای پیام/
