10 جنگی که به زیرساخت‌ها لطمه زد/
دکتر حبیب‌الله افشنگ: جنگ همواره یکی از مخرب‌ترین پدیده‌ها برای زیرساخت‌های حیاتی کشورها محسوب می‌شود و صنعت داروسازی به‌عنوان یکی از ارکان اصلی سلامت عمومی، از نخستین بخش‌هایی است که تحت تأثیر پیامدهای آن قرار می‌گیرد. در درگیری نظامی اخیر میان آمریکا و اسرائیل علیه ایران، این صنعت با چالش‌های جدی و چند لایه روبه‌رو شد.
یکی از مهم‌ترین این پیامدها، اختلال در زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی بود. بسیاری از شرکت‌های داروسازی ایران، از جمله «توفیق‌دارو»، برای تولید محصولات خود به واردات مواد اولیه وابسته‌اند. در شرایط جنگی، طبعا تحریم‌ها، بیش از پیش تشدیدشده، و محدودیت‌های حمل‌ونقل و ناامنی مسیرهای تجاری بیش از گذشته باعث کمبود مواد اولیه و در نتیجه کاهش یا توقف تولید می‌شود. این امر نه‌تنها بر سودآوری شرکت‌ها اثرات منفی می‌گذارد، بلکه دسترسی بیماران به داروهای حیاتی را نیز محدود می‌کند.
از سوی دیگر، زیرساخت‌های تحقیقاتی نیز در معرض آسیب قرار می‌گیرند. انستیتو پاستور ایران به‌عنوان یکی از مراکز مهم تحقیقاتی و تولید واکسن، نقشی کلیدی در کنترل بیماری‌های عفونی دارد. همان‌طور که شاهد بودیم بروز حملات یا آسیب به زیرساخت‌های این مرکز، روند تحقیق، تولید واکسن و پاسخ به بحران‌های بهداشتی را با اختلال مواجه کرد. از دست رفتن تجهیزات پیشرفته، مهاجرت نیروهای متخصص و کاهش همکاری‌های بین‌المللی از دیگر پیامدهای احتمالی است.
علاوه بر این، فضای بی‌ثبات اقتصادی ناشی از جنگ، سرمایه‌گذاری در صنعت داروسازی را کاهش می‌دهد و باعث افت نوآوری می‌شود. شرکت‌هایی مانند توفیق‌دارو ممکن است به‌جای توسعه محصولات جدید، تنها بر بقا تمرکز کنند.
در مجموع، جنگ نه‌تنها خسارات فیزیکی به صنعت داروسازی وارد می‌کند، بلکه با ایجاد اختلال در تولید، تحقیق و توزیع، سلامت عمومی جامعه را نیز شدیدا به خطر می‌اندازد.
موارد زیر نمونه‌هایی از تأثیر جنگ و ناامنی بر صنعت داروسازی و دسترسی مردم به دارو در کشورهای مختلف‌اند.
۱. سوریه
جنگ داخلی سوریه از سال ۲۰۱۱ به بعد آسیبی سنگین به زیرساخت‌های دارویی این کشور وارد کرد. گزارش‌ها نشان می‌دهند که پیش از جنگ، سوریه بخش عمده نیاز دارویی خود را در داخل تأمین می‌کرد، اما با آغاز درگیری‌ها، شماری از کارخانه‌های داروسازی در مناطقی مانند حلب، ریف دمشق و حمص تخریب یا از کار افتادند. در نتیجه، تولید داخلی به‌شدت کاهش یافت و دسترسی بیماران به داروهای حیاتی دشوار شد.
۲. اوکراین
پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، صنعت داروسازی این کشور با اختلال جدی روبه‌رو شد. حملات به زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، و نیز مشکلات زنجیره تأمین، باعث توقف یا کاهش فعالیت برخی تولیدکنندگان دارو شد. برخی شرکت‌ها ناچار شدند بخشی از فعالیت خود را به مناطق امن‌تر منتقل کنند، اما فشار جنگ بر تولید و توزیع دارو همچنان ادامه دارد.
۳. یمن
در یمن جنگ طولانی‌مدت از سال ۲۰۱۵ به بعد به صنعت داروسازی و تأمین دارو آسیب جدی زده است. گزارش‌های موجود از آسیب‌دیدن یا تعطیلی بخشی از واحدهای تولیدی و افزایش کمبود داروهای اساسی در بازار حکایت دارند. پیامد این وضعیت، رشد بازار غیررسمی دارو و دشوارتر شدن دسترسی بیماران به داروهای ضروری بوده است. همچنین بخشی قابل توجه از داروهای مورد نیاز، به‌ناچار از طریق “سازمان پزشکان بدون مرز” (یک سازمان مردم‌نهاد برای کمک‌های انسان دوستانه است)، تامین شده و کشورهای دوست یمن کمک‌هایی برای آن‌ها ارسال کرده‌اند.
۴. غزه
در نوار غزه، جنگ‌های مکرر و محدودیت‌های شدید واردات باعث اختلال در تأمین داروهای حیاتی، از جمله انسولین و داروهای دیابتی شده است. تخریب انبارها، آسیب به تجهیزات سردخانه‌ای و محدودیت ورود اقلام پزشکی، شرایط درمان بیماران مزمن را به‌مراتب دشوارتر کرده است. همچنین در جنگ‌های سال گذشته میلادی 2025، بارها و بارها بیمارستان‌های این منطقه مورد حملات قرار گرفتند و…
۵. عراق
پس از حمله ۲۰۰۳ به عراق، صنعت داروسازی این کشور با افت شدید روبه‌رو شد و بخش مهمی از ظرفیت تولید داخلی از میان رفت. ناامنی، تخریب زیرساخت‌ها و دشواری واردات مواد اولیه باعث شد عراق بیش از گذشته به داروی وارداتی متکی شود.
۶. جنگ ایران و عراق
جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ به زیرساخت‌های صنعتی و دارویی دو کشور آسیب زد و کمبود برخی داروهای حیاتی را به دنبال داشت. این جنگ همچنین به اختلال در تأمین مواد اولیه و افزایش فشار بر نظام سلامت منطقه انجامید.
پی‌نوشت: البته در مورد ایران، و در جنگ ایران و عراق، یک استثنای عجیب هم رقم خورده است، صنعت داروی ایران بعضی از نقاط عطف خود را مدیون این دوران سخت و طولانی است، به‌ویژه در مقطع جنگ شیمیایی، نظام سلامت ایران به دستاوردهایی بزرگ دست یافت.
۷. بوسنی
در جنگ بوسنی، محاصره شهرها و تخریب زیرساخت‌ها باعث شد تولید و توزیع دارو در بخش‌هایی از بالکان به‌شدت مختل شود. کارخانه‌ها و شبکه‌های تأمین دارو با کمبود مواد اولیه و محدودیت حمل‌ونقل مواجه شدند.
۸. افغانستان
افغانستان در سال‌های طولانی جنگ و بی‌ثباتی، فرصت توسعه پایدار صنعت داروسازی را از دست داد. برآوردها نشان می‌دهد این کشور همچنان به واردات گسترده دارو وابسته است و بخشی مهم از نیاز بازار داخلی از خارج تأمین می‌شود. در دوره اخیر، حاکمیت طالبان بر افغانستان، تصمیماتی برای ساخت کارخانه‌های داروسازی گرفته شده که بعید است با ضربآهنگ حوداث منطقه، شکل ضرب‌الاجلی به خود بگیرد و این کشور کماکان باید محصولات دارویی را وارد کند و به تبعیت آن، سر و صدای گرانی داروها را هم دارد که در رسانه‌های افغانستانی زیاد به گوش می‌رسد.
۹. هند و چین
درگیری‌های مرزی لداخ در سال ۲۰۲۰، در کنار وابستگی بالای هند به واردات مواد اولیه دارویی از چین، موجب افزایش نگرانی‌ها درباره پایداری زنجیره تأمین دارو شد. هرچند تولیدکنندگان هندی با چالش‌هایی در تأمین مواد مؤثره دارویی و هزینه‌های حمل‌ونقل روبه‌رو بودند، نسبت‌دادن مستقیم افزایش قیمت جهانی داروهای ژنریک به این رویداد، بدون در نظرگرفتن عوامل دیگر، دقیق نیست.
۱۰. اسرائیل–لبنان و آسیب به صنعت داروسازی لبنان در جنگ ۲۰۰۶
در جنگ ۳۳ روزه سال ۲۰۰۶ به زیرساخت‌های حمل‌ونقل و واردات دارو آسیب زد و موجب کمبود برخی داروهای حیاتی در بازار شد. این جنگ نشان داد که حتی در کشورهایی با صنعت دارویی محدود، اختلال در مسیرهای تجاری و توزیع می‌تواند دسترسی بیماران به داروهای ضروری را به‌شدت تحت تأثیر قرار دهد.
/انتهای پیام/