در تقاطع تحریم خارجی و ناترازی داخلی

صنعت داروی ایران/

دکتر مجتبی سرکندی: صنعت دارو در هیچ کشوری یک فعالیت اقتصادی معمولی نیست، زیرا بیمار مزمن نمی‌تواند مصرف دارو را تا بهبود شرایط اقتصادی به تعویق بیندازد، به همین دلیل پایداری این صنعت بخشی از امنیت ملی هر کشور است. صنعت داروی ایران طی چند دهه گذشته ظرفیتی قابل‌توجه برای تولید داروهای ژنریک ایجاد کرده و براساس آمار سازمان غذاودارو، حدود ۲۲۰ شرکت تولیدی، ۷۰ شرکت توزیعی و تقریبا ۱۸ هزار داروخانه در این زنجیره فعالیت می‌کنند (1،2). بااین‌حال، تولید داخلی به‌معنای استقلال کامل از زنجیره جهانی نیست، مواد مؤثره و بسیاری از داروهای تخصصی همچنان وارداتی‌ هستند و همین وابستگی، تولیدکننده داخلی را نیز در برابر تحریم بانکی و نوسان ارز آسیب‌پذیر می‌کند.

براساس گزارش‌های بین‌المللی، ارزش بازار جهانی دارو در سال ۲۰۲۵ به حدود 1.7 تریلیون دلار رسیده و آمریکا با سهمی نزدیک به ۵۳ درصد بزرگ‌ترین بازار جهان را در اختیار دارد (3). در مقابل، ارزش بازار دارویی ایران حدود 4 تا 4.5 میلیارد دلار برآورد می‌شود (4)، یعنی تنها حدود 0.26 درصد بازار جهانی، درحالی‌که جمعیت ایران نزدیک به یک درصد جمعیت جهان است. این فاصله فقط ناشی از مصرف کمتر نیست، بلکه پایین‌بودن قیمت رسمی دارو، افت ارزش ریال و غلبه ژنریک‌های ارزان نیز در کوچک‌ماندن ارزش دلاری بازار نقش دارند.

باید میان «تحریم مستقیم دارو» و «اختلال ناشی از تحریم مالی» تفاوت قائل شد. براساس مقررات دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا، فروش دارو و تجهیزات پزشکی در چارچوب مجوزهای عمومی معاف از تحریم است (5)، اما این معافیت حقوقی به‌معنای دسترسی عملی نیست، زیرا خرید دارو نیازمند بانک و تأمین‌کننده خارجی است که اغلب از ترس جریمه همکاری نمی‌کنند. گزارش دیدبان حقوق بشر نشان داده محدودیت‌های بانکی امکان تأمین برخی داروهای ضروری را کاهش داده است(6). مطالعات دانشگاهی نیز این اثر را تأیید می‌کنند: ستایش و مکی نشان دادند تحریم می‌تواند تولید داخلی ژنریک را مختل کند (7)، خیراندیش و همکاران اثر منفی تحریم بر دسترسی به داروهای غیرواگیر را گزارش کرده اند (8)، و غیاثی و همکاران دریافتند پس از تشدید تحریم، دسترسی به داروهای آسم وارداتی ۱۹ درصد و تولید داخل ۴۲ درصد کاهش می یابد(9). بررسی‌های بین‌المللی نیز پیامدهای نامتناسب تحریم بر سلامت گروه‌های آسیب‌پذیر را تأیید می‌کنند (10).

در کنار فشار خارجی، انباشت مطالبات مهم‌ترین عامل داخلی بحران است. تا ۱۹ شهریور ۱۴۰۵، مطالبات داروخانه‌های خصوصی از سازمان‌های بیمه‌گر به حدود 63.65 هزار میلیارد تومان رسیده که بیش از ۸۶ درصد آن متعلق به بیمه سلامت و تأمین اجتماعی است(12). چک‌های برگشتی داروخانه‌های سرپایی نیز تا پایان تیرماه ۱۴۰۵ از ۸ هزار میلیارد تومان فراتر رفته (13)، که نشانه‌ای از ناتوانی داروخانه‌ها در ایفای تعهدات است. این بدهی در زنجیره منتقل می‌شود: بدهی بیمه به داروخانه، ناتوانی آن در تسویه با پخش، تأخیر پخش در پرداخت به تولیدکننده و کاهش توان تولیدکننده برای خرید مواد اولیه. بدهی دانشگاه‌های علوم پزشکی به شرکت‌های پخش نیز حدود ۲۸ هزار میلیارد تومان اعلام شده و رئیس سازمان غذاودارو مجموع مطالبات صنعت داروسازی از بخش دولتی و خصوصی را بیش از ۲۰۰ هزار میلیارد تومان اعلام کرده است(14،15).

تأخیر پرداخت بیمه‌ها به داروخانه‌ها در ایران حدود ۱۵۰ تا ۲۴۰ روز و در برخی مطالبات پخش تا ۴۰۰ روز گزارش شده‌اند(12)، درحالی‌که سقف پرداخت نهادهای عمومی سلامت در اتحادیه اروپا حداکثر ۶۰ روز است (16)، یعنی تأخیر ایران دو و نیم تا نزدیک به هفت برابر این معیار است. در اقتصاد تورمی ایران، چنین تأخیری ارزش واقعی مطالبات را شدیداً کاهش می‌دهد، برخلاف اقتصادهای باثبات که همان تأخیر اثر مالی محدودتری دارد.

کمبود دارو پدیده‌ای جهانی است و حتی سازمان غذاوداروی آمریکا نیز آن را به مشکلات تولید و تمرکز عرضه مواد اولیه نسبت داده (17)، تفاوت ایران این است که عوامل تولیدی با بحران ارز و نقدینگی ترکیب شده و بخشی از کمبودها را باید «کمبود مالی و توزیعی» دانست، نه صرفاً فنی. تجربه لبنان پس از بحران مالی ۲۰۱۹ نشان می‌دهد صنعت دارو یک‌شبه فرو نمی‌ریزد، ابتدا موجودی‌ها کاهش، بدهی‌ها انباشته و عرضه نامنظم می‌شود (11،18).

طرح دارویار قرار بود یارانه را به مصرف‌کننده منتقل کند، اما تأخیر چندماهه بیمه‌ها در پرداخت سهم ارز، ریسک مالی آن را عملاً به داروخانه، پخش و تولیدکننده منتقل کرده است. هم‌زمان، قیمت‌گذاری دستوری که هزینه واقعی تولید را پوشش نمی‌دهد، انگیزه تولید اقلام کم‌سود را کاهش می‌دهد. تعدد نرخ ارز، هزینه بالای تسهیلات بانکی، نبود شفافیت در پرداخت و ضعف مدیریت ذخایر راهبردی نیز بر بحران افزوده‌اند، ادامه آن می‌تواند به کمبود بیشتر دارو، رشد بازار غیررسمی، افت کیفیت تولید، خروج نیروی متخصص و افزایش هزینه بستری بیماران بینجامد.

راهکارهای پیشنهادی شامل زمان‌بندی الزام‌آور برای پرداخت مطالبات با جریمه دیرکرد برای سازمان بدهکار، تخصیص شفاف و نشان‌دار منابع دارویار، برنامه جداگانه برای تسویه بدهی‌های انباشته، امکان تنزیل مطالبات قطعی با نرخ ترجیحی، بازنگری قیمت‌گذاری براساس هزینه واقعی، ایجاد مسیرهای بانکی قابل‌اعتماد برای تجارت بشردوستانه و انتشار منظم اطلاعات بدهی و موجودی است.

درنهایت، صنعت داروی ایران نه صرفاً قربانی تحریم است و نه بحران آن صرفاً نتیجه مدیریت داخلی، واقعیت حاصل برخورد این دو نیرو است. تحریم‌های مالی هزینه و ریسک تأمین را بالا برده‌اند و ناترازی بیمه‌ها، قیمت‌گذاری نامتناسب و تأخیر پرداخت، توان صنعت برای مقابله با آن فشار را کاهش داده است. امنیت دارویی تنها به وجود خط تولید وابسته نیست، اگر پول داروی مصرف‌شده به ابتدای زنجیره بازنگردد، حتی گسترده‌ترین ظرفیت تولید داخلی نیز تضعیف خواهد شد. حل بحران نیازمند کاهش هم‌زمان فشار خارجی از مسیر تجارت واقعی بشردوستانه و اصلاح ناترازی داخلی از طریق پرداخت به‌موقع بیمه‌ها، پایداری منابع دارویار و تطبیق قیمت‌گذاری با هزینه واقعی است.

منابع

۱. سالم‌خبر. صنایع دارویی کشور در چهار دهه تحریم‌های بین‌المللی تاب‌آوری خوبی داشته است [اینترنت]. تهران: سالم‌خبر، ۱۴۰۴ [بازدید ۲۰ شهریور ۱۴۰۵]. موجود در: https://www.saalemnews.com/

۲. ساعت ۲۴. فعالیت ۱۸ هزار داروخانه در کشور، چالش نقدینگی، مانعی بر سر زنجیره تأمین دارو [اینترنت]. تهران: ساعت ۲۴، ۴ شهریور ۱۴۰۵ [بازدید ۲۰ شهریور ۱۴۰۵]. موجود در: https://www.saat24.news/

3. IQVIA Institute for Human Data Science. IQVIA Early Bird: 2025 revealed—the trends shaping pharma’s future [Internet]. Parsippany: IQVIA; 2026 [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://www.iqvia.com/blogs/2026/03/iqvia-early-bird-2025-revealed
4. Chameleon Pharma Consulting. Iran pharma market insights [Internet]. Berlin: Chameleon Pharma Consulting; [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://www.chameleon-pharma.com/publications/country-pharma-market-data/iran/
5. US Department of the Treasury, Office of Foreign Assets Control. Iran sanctions: guidance on the sale of food, agricultural commodities, medicine, and medical devices [Internet]. Washington: OFAC; [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://ofac.treasury.gov/sanctions-programs-and-country-information/iran-sanctions
6. Human Rights Watch. “Maximum pressure”: US economic sanctions harm Iranians’ right to health [Internet]. New York: Human Rights Watch; 2019 Oct 29 [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://www.hrw.org/report/2019/10/29/maximum-pressure/us-economic-sanctions-harm-iranians-right-health
7. Setayesh S, Mackey TK. Addressing the impact of economic sanctions on Iranian drug shortages in the joint comprehensive plan of action: promoting access to medicines and health diplomacy. Global Health. 2016;12:31. doi:10.1186/s12992-016-0168-6.

8.Kheirandish M, Rashidian A, Bigdeli M. A news media analysis of economic sanction effects on access to medicine in Iran. J Res Pharm Pract. 2015;4(4):199-205. doi:10.4103/2279-042X.167044.

9.Ghiasi G, Rashidian A, Kebriaeezadeh A, Salamzadeh J. The impact of the sanctions made against Iran on availability to asthma medicines in Tehran. Iran J Pharm Res. 2016;15(3):567-71.

10. Pinna Pintor M, Suhrcke M, Hamelmann C. The impact of economic sanctions on health and health systems in low-income and middle-income countries: a systematic review and narrative synthesis. BMJ Glob Health. 2023;8:e010968. doi:10.1136/bmjgh-2022-010968.

11.Jaber Chehayeb R, Kala S, Abou Ghannam H, Hasan G, Salloum J. The evolving Lebanese drug crisis: trends in drug availability and affordability for common outpatient diseases from 2019 to 2023. PLOS Glob Public Health. 2023;3(11):e0002538. doi:10.1371/journal.pgph.0002538.

۱۲. گزارش خلاصه وضعیت بیمه‌ها در بخش سرپایی و مطالبات داروخانه‌های خصوصی. تهران: داده‌های داخلی صنعت دارو، ۱۹ شهریور ۱۴۰۵. گزارش منتشرنشده.

۱۳. انجمن داروسازان ایران. اظهارات سخنگوی انجمن داروسازان ایران درباره چک‌های برگشتی داروخانه‌های سرپایی تا پایان تیرماه ۱۴۰۵. تهران: انجمن داروسازان ایران، ۱۴۰۵. گزارش خبری ارائه‌شده.

۱۴. سالم‌خبر. ناترازی مالی نظام دارویی با بدهی ۲۸ هزار میلیارد تومانی دانشگاه‌ها به شرکت‌های سراسری پخش [اینترنت]. تهران: سالم‌خبر، ۱۴۰۵ [بازدید ۲۰ شهریور ۱۴۰۵]. موجود در: https://www.saalemnews.com/

۱۵. باشگاه خبرنگاران جوان. بدهی بیش از ۲۰۰ همتی بخش دولتی و خصوصی به صنعت دارو [اینترنت]. تهران: باشگاه خبرنگاران جوان، ۱ مرداد ۱۴۰۵ [بازدید ۲۰ شهریور ۱۴۰۵]. موجود در: https://www.yjc.ir/

16.European Parliament, Council of the European Union. Directive 2011/7/EU of 16 February 2011 on combating late payment in commercial transactions. Off J Eur Union. 2011;L48:1-10. Available from: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32011L0007

17. US Food and Drug Administration. Drug shortages: annual report to Congress, calendar year 2023 [Internet]. Silver Spring: FDA; 2024 [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://www.fda.gov/media/179156/download

18.Amnesty International. Lebanon: government must ensure medication is available and affordable [Internet]. London: Amnesty International; 2023 Feb 9 [cited 2026 Sep 11]. Available from: https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/02/lebanon-government-must-address-medication-shortages-and-healthcare-crisis/

/انتهای پیام/