توهم ظرفیت در صنعت داروسازی ایران/
دکتر مهدی زرین، (مدیرعامل شرکت داروسازی راموفارمین): اگر فردا همهٔ کارخانه‌های داروسازی کشور با تمام ظرفیت اسمی خود کار کنند، آیا صنعت داروسازی ایران به تمام ظرفیت خود رسیده است؟ پاسخ لزوماً مثبت نیست.
ما سال‌هاست ظرفیت صنعت داروسازی را با تعداد کارخانه‌ها، خطوط تولید، پروانه‌ها، محصولات و حتی تعداد واحدهای تولیدشده اندازه می‌گیریم. این اعداد اما الزاماً چیزی دربارهٔ قدرت واقعی صنعت به ما نمی‌گویند.
ممکن است کارخانه‌ای چند خط تولید، صدها پروانه و ظرفیت اسمی بسیار بالایی داشته باشد، اما به دلیل محدودیت سرمایه در گردش، دشواری تأمین مواد اولیه و قطعات، فشار نقدینگی، قیمت‌گذاری، محدودیت بازار، موانع صادرات، الزامات رگولاتوری یا حتی کندی تصمیم‌گیری، تنها بخشی کوچک از این ظرفیت واقعاً قابل استفاده باشد. اینجاست که باید میان دو مفهوم تفاوت قائل شویم، یعنی ظرفیت نصب‌شده و ظرفیت مؤثر.
شاید یکی از خطاهای مهم سیاست‌گذاری دارویی ما همین باشد که اولی را به‌جای دومی نشانده‌ایم.
کارخانه با صنعت فرق دارد
داشتن کارخانه یعنی داشتن ساختمان، تجهیزات، مجوز، خطوط تولید و نیروی انسانی. صنعت اما چیزی دیگر است. صنعت مجموعه‌ای است که می‌تواند به‌صورت مستمر سرمایه جذب کند، فناوری ایجاد یا جذب کند، محصول توسعه دهد، مواد اولیه تأمین کند، تولید رقابت‌پذیر داشته باشد، کیفیت را در سطح بین‌المللی حفظ کند، محصول را به بازار برساند، نقدینگی خود را بازتولید کند، صادرات انجام دهد و از همه مهم‌تر، دورهٔ بعدی رشد خود را از درون خودش تأمین مالی کند.
به همین دلیل ممکن است کشوری کارخانه‌های زیادی داشته باشد و هنوز از یک صنعت دارویی قدرتمند برخوردار نباشد.
سازمان جهانی بهداشت نیز در رویکردهای تازهٔ خود به تولید داخلی دارو، موضوع را صرفاً ساخت کارخانه نمی‌بیند و بر وجود هم‌زمان نظام تنظیم‌گری، نیروی متخصص، تأمین مالی، فناوری، تحقیق و توسعه و همکاری میان بازیگران مختلف تأکید می‌کند. بنابراین پرسش اصلی نباید این باشد که چند کارخانهٔ داروسازی داریم .باید پرسید چه مقدار ظرفیت دارویی قابل اتکا داریم.
ظرفیت مؤثر دارویی
پیشنهاد می‌کنم مفهومی را وارد ادبیات تصمیم‌گیری صنعت کنیم. ظرفیت مؤثر یعنی آن بخش از ظرفیت اسمی صنعت که واقعاً می‌تواند به شکل پایدار، اقتصادی، باکیفیت و قابل پیش‌بینی دارو تولید و به بازار عرضه کند.
چارچوب مدیریتی پیشنهادی
ظرفیت مؤثر = ظرفیت نصب‌شده × قابلیت تولید × قابلیت تأمین × قابلیت مالی × آمادگی رگولاتوری × قابلیت بازار.
این یک فرمول علمی استاندارد نیست، بلکه مدلی مدیریتی برای نگاهی متفاوت به ظرفیت صنعت است.
چرا این تفکیک مهم است
کارخانه‌ای را در نظر بگیرید با ظرفیت تولید ۱۰۰ میلیون واحد. اگر مواد اولیه تنها برای ۶۰ میلیون واحد تأمین شود، نقدینگی فقط امکان تولید ۵۰ میلیون واحد را بدهد، بازار تنها ۴۰ میلیون واحد را جذب کند و محدودیت‌های رگولاتوری یا عملیاتی تولید را به ۳۵ میلیون واحد برساند، ظرفیت واقعی آن کارخانه دیگر ۱۰۰ میلیون واحد نیست. ظرفیت واقعی همان چیزی است که می‌تواند به‌طور پایدار تولید و فروخته شود. این تفاوت، از منظر سیاست‌گذاری بسیار مهم‌تر از عدد درج‌شده روی پروانهٔ تولید است.
توهم ظرفیت چگونه شکل می‌گیرد
توهم ظرفیت زمانی ایجاد می‌شود که تصور کنیم چون تجهیزات وجود دارند، پس ظرفیت نیز وجود دارد. در صنعت دارو اما ظرفیت مفهومی چندلایه است:
خط تولید بدون مادهٔ اولیه، ظرفیت نیست. مادهٔ اولیه بدون نقدینگی، ظرفیت نیست. محصول بدون بازار، ظرفیت نیست. محصول دارای بازار بدون مجوز، ظرفیت نیست. مجوز بدون کیفیت پایدار، ظرفیت نیست؛ و ظرفیت تولید بدون امکان تأمین مالی چرخهٔ بعدی، ظرفیت پایدار نیست.
صنعت دارو برخلاف بسیاری از صنایع، تنها با ماشین‌آلات تعریف نمی‌شود. ظرفیت واقعی در این صنعت، نتیجهٔ اتصال چند سیستم به یکدیگر است.
یک خط تولید بدون مادهٔ اولیه ظرفیت نیست .ظرفیت واقعی نتیجهٔ اتصال چند سیستم به یکدیگر است.
چرا کارخانهٔ بیشتر الزاماً صنعت قوی‌تر نمی‌سازد
این یکی از نقاطی است که باید در سیاست صنعتی کشور جدی‌تر به آن اندیشید. اگر به‌جای توسعهٔ شرکت‌های قدرتمند صرفاً تعداد کارخانه‌ها را افزایش دهیم، ممکن است با پدیده‌ای روبه‌رو شویم که در ظاهر ظرفیت صنعتی را افزایش داده، اما در واقع سرمایه را میان تعدادی زیاد واحد کوچک و متوسط تقسیم کرده است. در چنین حالتی سرمایهٔ هر واحد کمتر می‌شود، مقیاس اقتصادی کاهش می‌یابد، هزینه‌های ثابت میان شرکت‌های بیشتری پخش می‌شود، تحقیق و توسعه ضعیف‌تر می‌شود، قدرت خرید مواد اولیه پایین می‌آید، توان صادراتی کم می‌شود و هر شرکت بخش کوچکی از منابع محدود مدیریتی و مالی کشور را مصرف می‌کند.
نتیجه آنکه ممکن است کشور کارخانه‌هایی بیشتر داشته باشد و شرکت دارویی قدرتمند کمتر.
این دو یکی نیستند.
شرکت دارویی بزرگ چه دارد
اگر به شرکت‌های بزرگ جهانی نگاه کنیم، تفاوت اصلی آن‌ها تنها در تعداد کارخانه‌ها نیست. شرکت Roche در گزارش سالانهٔ ۲۰۲۵ خود، فعالیتش را بر ترکیب دارو و تشخیص، تحقیق و توسعه، توسعهٔ محصول و شبکه‌ای گسترده از فعالیت‌های علمی و تجاری بنا کرده و در همان سال ۱۲٫۲ میلیارد فرانک سوئیس سرمایه‌گذاری بنیادی در تحقیق و توسعه گزارش کرده است.
یعنی کارخانه تنها یک بخش از پازل است. شرکت دارویی بزرگ در واقع یک سیستم تولید ارزش است و اگر این حلقه کامل نباشد، کارخانه به‌تنهایی صنعت نمی‌سازد.
مسئلهٔ ایران شاید کمبود کارخانه نباشد
ما معمولاً وقتی دربارهٔ توسعهٔ صنعت دارو سخن می‌گوییم، به دنبال کارخانهٔ جدید، خط جدید، پروانهٔ جدید، محصول جدید و سرمایه‌گذاری جدید هستیم. شاید پرسش مهم‌تر این باشد که چگونه ظرفیت موجود را به ظرفیت صنعتی واقعی تبدیل کنیم.
یعنی به‌جای آنکه همیشه از صفر آغاز کنیم، نخست ببینیم ظرفیت موجود چرا کامل کار نمی‌کند. اگر کارخانه‌ای ۴۰ درصد ظرفیتش را به کار می‌گیرد، ساخت کارخانهٔ دوم لزوماً بهترین پاسخ نیست. شاید پاسخ، افزایش ظرفیت مؤثر همان کارخانهٔ نخست باشد.
این نگاه می‌تواند سیاست صنعتی دارو را از افزایش تعداد دارایی‌ها به افزایش بهره‌وری دارایی‌های موجود منتقل کند.
هشت مؤلفهٔ ظرفیت مؤثر، که فقط تولید نیست:
۱. ظرفیت فیزیکی
خطوط، تجهیزات، تأسیسات و فناوری تولید.
۲. ظرفیت مالی
توان تأمین سرمایه در گردش و تأمین مالی چرخهٔ تولید.
۳. ظرفیت تأمین
دسترسی پایدار به مادهٔ مؤثره، مواد جانبی، بسته‌بندی، قطعات و تجهیزات.
۴. ظرفیت انسانی
مدیران و متخصصان تولید، تضمین کیفیت، کنترل کیفیت، تحقیق و توسعه، امور نظارتی، مهندسان و تکنسین‌های توانمند.
۵. ظرفیت رگولاتوری
توان ثبت، اعمال تغییرات، انتقال فناوری، رعایت GMP و ورود سریع محصول به بازار.
۶. ظرفیت تجاری
بازار، شبکهٔ فروش، برند، صادرات و توان رقابت.
۷. ظرفیت فناوری
توان توسعهٔ محصول و جذب فناوری، نه صرفاً تکرار محصول موجود.
۸. ظرفیت تصمیم‌گیری
سرعت تبدیل تصمیم به اقدام. در صنعت دارو تصمیمی که سه ماه دیر اجرا شود، ممکن است دیگر ارزش اقتصادی روز نخست را نداشته باشد.
صنعتی که خود را بازتولید می‌کند
شاید مهم‌ترین تفاوت یک صنعت با مجموعه‌ای از کارخانه‌ها همین باشد. صنعت واقعی باید بتواند از درآمد امروز، سرمایهٔ فردا را بسازد. اگر این چرخه متوقف شود، شرکت به‌مرور به مجموعه‌ای از دارایی‌های ثابت بدل می‌شود. ساختمان‌ها همچنان هستند، ماشین‌آلات هم، پروانه‌ها هم .اما صنعت دیگر رشد نمی‌کند.
به همین دلیل شاخص واقعی موفقیت یک شرکت دارویی تنها میزان فروش نیست. باید پرسید این شرکت پس از پنج سال نسبت به امروز چه قابلیت تازه‌ای خواهد داشت.
شاخص واقعی موفقیت یک شرکت دارویی تنها فروش نیست، این است که پنج سال بعد چه قابلیت تازه‌ای خواهد داشت.
نگاه جهانی، از تولید داخلی به ظرفیت پایدار
این تغییر نگاه در سطح بین‌المللی نیز دیده می‌شود. سازمان جهانی بهداشت در سال‌های اخیر تولید داخلی دارو را بخشی از تاب‌آوری نظام سلامت دانسته، اما هم‌زمان تأکید کرده که تولید پایدار به مجموعه‌ای از عناصر شامل سرمایه، فناوری، نیروی متخصص، تنظیم‌گری، بازار و همکاری میان بخش‌های مختلف نیاز دارد.
در توصیه‌های مجمع جهانی تولید محلی نیز افزون بر ظرفیت تولید، بر دسترسی به سرمایه، نیروی متخصص، نظام‌های رگولاتوری، انتقال فناوری، اطلاعات و سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه تأکید شده است.
سازمان جهانی بهداشت حتی دربارهٔ برخی کشورهای دارای تولیدکنندگان متعدد هشدار می‌دهد که تولیدکنندگان محلی در بسیاری موارد پایین‌تر از ظرفیت بهینهٔ خود کار می‌کنند و ظرفیت صنعتی و رگولاتوری باید هم‌زمان تقویت شود. بنابراین مسئله فقط ساخت داخل نیست؛ مسئله این است که آیا ساخت داخل پایدار، رقابت‌پذیر، باکیفیت و قابل توسعه است.
شاخص‌های تازه برای صنعت دارو
اگر قرار است با نگاهی تازه و امروزی بنگریم، شاخص‌های صنعت نیز باید تغییر کنند. به‌جای آنکه تنها بپرسیم چند کارخانه، چند پروانه و چند میلیون واحد، باید شاخص‌های تازه را نیز بسنجیم:
نسبت ظرفیت مؤثر به ظرفیت اسمی
چه درصدی از ظرفیت نصب‌شده واقعاً قابل استفاده است؟
پایداری تأمین
چند درصد محصولات حیاتی بدون وابستگی به یک نقطهٔ شکننده به‌صورت مستمر تولید می‌شوند؟
عمق فناوری
چند محصول صرفاً تولید می‌شوند و چند محصول حاصل توسعه، انتقال فناوری یا دانش فنی داخلی‌اند؟
تبدیل تحقیق و توسعه به محصول
چند پروژهٔ تحقیقاتی واقعاً به محصول تجاری بدل می‌شوند؟
صادرات پایدار
چه میزان از صادرات، واقعی و تکرارشونده است و نه فروش موردی؟
سرعت صنعتی
از تصمیم برای یک محصول تا ورود تجاری آن چه مدت طول می‌کشد؟
/انتهای پیام/
