ملاحظات راهبردی در حکمرانی دارویی/
دکتر محمدرضا غلامی، (دستیار تخصصی گروه اقتصاد و مدیریت دارو دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی تهران): در عصر حاضر، با افزایش پیچیدگی تهدیدات فراملی و ظهور پدیدههایی همچون تحریمهای اقتصادی هوشمند، بیثباتی بازارهای مالی جهانی و همهگیریهای بیماریهای واگیردار، پارادایمهای سنتی مبتنی بر «کارایی صرف» و «بهینهسازی هزینه» در نظامهای سلامت دچار چالشهای جدی شدهاند. واقعیت تلخ آن است که نظامهای دارویی که صرفاً بر مبنای معیارهای اقتصادی کوتاهمدت طراحی شدهاند، در مواجهه با شوکهای غیرمنتظره، دچار فروپاشی زنجیره تأمین و ناکارآمدی شدید خواهند شد.
در این راستا، مفهوم «تابآوری» به عنوان یک ضرورت اجتنابناپذیر و یک شاخص کلیدی در سیاستگذاری دارویی مطرح شده است. تابآوری، فراتر از مفهوم مقاومت ایستا، به معنای توانایی سیستم برای جذب اختلالات، بازآرایی سریع ساختارها و حفظ عملکرد حیاتی در شرایط تنش است. با این حال، بررسیهای اولیه حاکی از آن است که حکمرانی دارویی در کشور هنوز در اسارت رویکردهای واکنشی و مدیریت بحران است و از یک نگاه سیستمی و پیشگیرانه برای توسعه تابآوری محروم مانده است.
نقد وضعیت موجود: آسیبشناسی چندبعدی و ناکارآمدیهای ساختاری
بررسیهای عملکرد نظام دارویی کشور حاکی از آن است که چالشهای پیش رو، فراتر از یک مسئله تکبعدیِ «مشکلات خارجی» است. اگرچه وابستگی ساختاری به واردات مواد اولیه دارویی و تجهیزات مصرفی، یک پاشنه آشیل در بدنه نظام دارویی محسوب میشود، اما ریشههای ناکارآمدی در لایههای داخلی و سازوکارهای حکمرانی نهفته است. متاسفانه باید گفت که سیاستگذاری در این حوزه عمدتاً بر پایة«مدیریت بحران»، تصمیمات مقطعی و دستوری استوار بوده که مانع از شکلگیری یک پایداری بلندمدت شده است.
از منظر کارشناسی، میتوان به چهار چالش ساختاری کلیدی به عنوان موانع توسعه تابآوری اشاره کرد:
- ناکارآمدی نظام قیمتگذاری و شکست بازار
یکی از عمیقترین آسیبها، ناکارآمدی مکانیسم قیمتگذاری دارو است. نظام فعلی با تکیه بر رویکرد «هزینهمحور» و نادیده گرفتن واقعیتهای تورمی و نوسانات نرخ ارز، باعث شده است که قیمتهای مصوب با هزینههای واقعی تولید ، فاصلهای معنادار را تجربه کنند. این شکاف قیمتی ، بهطور مستقیم حاشیه سود تولیدکنندگان را هدف قرار داده و منجر به «فرار سرمایه» از بخش تولید داروهای استراتژیک به سمت تولید کالاهایی با حاشیه سود بالاتر (مانند مکملها یا لوازم آرایشی) شده است. این پدیده که در ادبیات اقتصاد بهعنوان «انگیزه معکوس» شناخته میشود، امنیت دارویی کشور را بیش از تحریمهای خارجی تهدید میکند.
- فروپاشی زنجیره تأمین مالی و نقدینگی
تأخیر در بازپرداخت مطالبات از سوی سازمانهای بیمهگر ، باعث ایجاد «بحران نقدینگی» در زنجیره تأمین شده است. این مسئله شرکتها را مجبور میکند تا برای تأمین نقدینگی مورد نیاز برای خرید مواد اولیه، به بازارهای غیررسمی و با نرخهای سود بالا (بیشاز ۲۰ تا ۳۰ درصد) روی آورند. این هزینههای مالی سنگین در نهایت یا باعث کاهش کیفیت تولید میشود و یا افزایش قیمت تمام شده، که هر دو به تضعیف تابآوری سیستم منجر میشوند.
- تکهتکه شدن حکمرانی و فقدان یکپارچگی
حکمرانی دارویی در کشور از «اثر سیلو» رنج میبرد؛ به این معنا که دستگاههای دخیل (وزارت بهداشت، سازمان غذاودارو ،وزارت صمت، بانک مرکزی، گمرک و سازمان برنامهوبوجه) هر کدام در جزایر جداگانه خود عمل میکنند و فاقد یک پلتفرم تصمیمگیری مشترک هستند. برای مثال، سیاستهای ارزی بانک مرکزی همسو با نیازهای وارداتی وزارت بهداشت نیست و یا قوانین دستوپاگیر گمرکی با اولویتهای سلامت در تعارض است. این پراکندگی ساختاری باعث میشود که در زمان بحران، سرعت واکنش سیستم بهشدت کاهش یابد و منابع بهینه تخصیص نیابند.
- ضعف در نظام نظارت و کیفیت
با وجود افزایش کمی تولید، نظارت بر کیفیت و اثربخشی داروها با چالش مواجه است. فشارهای هزینهای ناشی از قیمتگذاری دستوری، ممکن است تولیدکنندگان را به سمت استفاده از مواد اولیه با کیفیت پایینتر یا کاهش تستهای کنترل کیفی سوق دهد. این مسئله میتواند منجر به ایجاد «خطرات پنهان» در سیستم سلامت شود که در کوتاهمدت آشکار نیست اما در بلندمدت اعتماد عمومی به تولید داخلی را خدشهدار میکند. بنابراین، وضعیت موجود نظام دارویی کشور نه تنها با چالشهای بیرونی روبهرو است، بلکه با مجموعهای از معضلات درونی شامل «شکست مکانیسم قیمتگذاری»، «بحران نقدینگی ساختاری»،«پراکندگی حکمرانی» و «ریسکهای کیفی» دستوپنجه نرم میکند. بدون تعارف باید گفت که تابآوری بدون اصلاح این بسترهای داخلی، محقق نخواهد شد.
تبیین نظریه تابآوری و مؤلفههای ساختاری در اکوسیستم دارویی
تابآوری در نظام دارویی، مفهومی فراتر از «مقاومت» یا «پایداری ایستا» است. از منظر مهندسی سیستمها، تابآوری به معنای توانایی سیستم برای «جذب اختلالات»، «بازآرایی خود» و «پرش به وضعیت مطلوبتر» در مواجهه با شوکهای پیشبینینشده است. برای دستیابی به این سطح از کارایی سیستمی، تأمین تمامی لوازم و پیشنیازهای زیر در چهار بُعد فنی و مدیریتی ضروری بهنظر میرسد:
- بُعد مهندسی زنجیره تأمین و استقلال عملیاتی
این بُعد به معماری زنجیره ارزش دارویی اشاره دارد. تابآوری در اینجا بهمعنای گذار از یک زنجیره تأمین «خطی و نازک» به یک زنجیره تأمین «چابک و تابآور» است.
❖ بومیسازی عمودی: کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه (بهویژه در یکسری مواد اولیه خاص) تنها یک شعار سیاسی نیست، بلکه یک ضرورت مهندسی برای حذف «نقاط شکست تکمنبعی» است.
❖ تکرارپذیری و افزونگی :ایجاد ظرفیتهای مازاد تولید و تنوعبخشی به تأمینکنندگان، به سیستم اجازه میدهد تا در صورت از کار افتادن یک یونیت، سیستم متوقف نشود. اگرچه این امر ممکن است در کوتاهمدت هزینههای کارایی را افزایش دهد، اما در بلندمدت هزینههای بحران را بهشدت کاهش میدهد.
- بُعد حکمرانی هوشمند و انعطافپذیری نهادی
حکمرانی دارویی در شرایط عدم قطعیت، نیازمند سازوکارهای تصمیمگیری «سیستماتیک و منعطف» است.
❖ مدیریت بر اساس ریسک:جایگزینی رویکرد انفعالی با رویکرد پیشبینانه؛ بهطوری که سیاستها بر اساس سناریوهای پیشبینیشده از بحرانها تدوین شوند.
❖ یکپارچگی افقی: شکستن سیلوهای سازمانی و ایجاد یک «فرماندهی مشترک» متشکل از ذینفعان سلامت و اقتصاد. این ساختار باید اختیارات لازم برای دور زدن بروکراسیهای اداری در زمان بحران را بهدست آورد تا سرعت واکنش سیستم به حداقل برسد.
۳. بُعد اقتصادی و پایداری مالی
تابآوری اقتصادی، تضمینکننده بقای بازیگران سیستم در فشارهای بازار است.
❖ صندوقهای ریسک و بیمه زنجیره تأمین: ایجاد سازوکارهای مالی برای پوشش نوسانات نرخ ارز و هزینههای ناگهانی، به تولیدکنندگان اطمینان میدهد که حاشیه سود آنها در برابر شوکهای خارجی محافظت میشود.
❖ قیمتگذاری پویا: حرکت از قیمتگذاری دستوری به سمت مدلهای قیمتگذاری که انگیزه نوآوری و کیفیت را حفظ میکند، زیرا قیمتهای مصوب غیرواقعی، به مرور زمان تولیدکنندگان تابآور را از بازار خارج میکنند.
- بُعد نوآوری و زیرساختهای دانشی
تابآوری پویا، بدون اتکا به دانش بومی و نوآوری امکانپذیر نیست.
❖ اکوسیستم نوآوری باز:ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت و سیاستگذار برای توسعه داروهای جدید و فرآوردههای بیوتکنولوژیک.
❖ تحول دیجیتال: استفاده از اینترنت اشیاء و بلاکچین برای ایجاد شفافیت و قابلیت ردیابی در زنجیره تأمین. این ابزارها به سیاستگذار اجازه میدهند تا در زمان واقعی، جریان دارو را رصد کرده و قبل از وقوع کمبود، مداخله کند.
درسهای استخراجشده از تجربیات جهانی: الگوهای موفق در حکمرانی تابآور
مرور ادبیات نظامهای سلامت و تجربیات بینالمللی نشان میدهد که کشورهایی که موفق شدهاند در برابر شوکهای بیرونی (همهگیری،جنگ، تحریم) تابآوری خود را حفظ کنند، از الگوهای رفتاری و ساختاری مشترکی پیروی میکنند. این کشورها با درک اینکه تاکید افراطی بر«کارایی» میتواند مانعی بر سر راه توسعه «تابآوری» باشد، استراتژیهای زیر را به کار بستهاند:
- استراتژی تنوعبخشی به منابع تأمین
یکی از اصول بنیادین در مدیریت زنجیره تأمین، اجتناب از «وابستگی تکمنبعی» است. نظامهای تابآور جهانی، با توزیع ریسک میان چندین تأمینکننده در مناطق جغرافیایی مختلف، خود را در برابر اختلالات منطقهای یا سیاسی بیمه کردهاند. این رویکرد نیازمند دیپلماسی دارویی فعال و ایجاد شبکههای لجستیکی جایگزین است تا در صورت قطع یک کانال، کانالهای دیگر فعال شوند.
- 2. مکانیزم ذخیرهسازی راهبردی هوشمند
تجربیات جهانی نشان داده است که انبارداری سنتی و کورکورانه، نه تنها هزینهبر است بلکه به دلیل تاریخ انقضای داروها، ناکارآمد نیز هست. الگوی موفق، استقرار سیستمهای «مدیریت موجودی توسط فروشنده» و استفاده از الگوریتمهای پیشبینی تقاضا است. این سیستمها با تحلیل دادههای اپیدمیولوژیک و الگوهای مصرف، ذخایر راهبردی را به صورت پویا مدیریت میکنند و قبل از وقوع بحران، هشدارهای لازم را صادر میکنند.
- سیاستگذاری مبتنی بر «امنیت ملی»
در بسیاری از کشورهای پیشرو، صنعت دارویی بهعنوان یک صنعت استراتژیک و امنیتی تلقی میشود، نه صرفاً یک صنعت تجاری. این دیدگاه باعث شده است که دولتها از ابزارهای حمایتهای تعرفهای، یارانههای تحقیق و توسعه و خریدهای تضمینی برای حفظ توان تولیدی استفاده کنند. حتی در زمان صلح، این کشورها حاضرند بخشی از «کارایی اقتصادی» را فدای «امنیت تأمین» کنند تا زیرساختهای تولیدی خود را حفظ کنند.
۴. بومیسازی دانش فنی و فناوری
درس مهم دیگر، حرکت از مونتاژ و بستهبندی به سمت «طراحی و فرمولاسیون» است. کشورهای تابآور، وابستگی خود را به دانش فنی خارجی کاهش داده و با سرمایهگذاری سنگین بر روی پژوهشهای بالینی و تولید مواد موثره، کنترل فنی زنجیره دارو را در دست گرفتهاند. این استقلال فنی، آنها را در برابر فشارهای سیاسی برای قطع انتقال تکنولوژی مصون میدارد.
- انعطافپذیری قانونگذاری
در بحرانهای جهانی مشاهده شده است که سازمانهای نظارتی مانند FDA یا EMA با ایجاد مسیرهای سریعتر برای تأیید داروها و واکسنها، چابکی سیستم را افزایش دادهاند. این انعطافپذیری قانونی، به همراه حفظ استانداردهای کیفی، اجازه میدهد که راهکارهای درمانی جدید در کوتاهترین زمان ممکن در اختیار جامعه قرار گیرد.
الزامات سیاستگذاری و راهکارهای عملیاتی برای ارتقای تابآوری
با توجه به آسیبشناسیهای ساختاری انجامگرفته و مبانی نظری تبیینشده، سیاستگذاران حوزه دارو و سلامت باید با درک حساسیت موضوع، از رویکردهای مقطعی فاصله گرفته و به سمت اصلاحات ریشهای حرکت کنند. راهکارهای زیر بر اساس اصول حکمرانی و مدیریت سیستمهای پیچیده تدوین شدهاند:
- بازمهندسی نظام قیمتگذاری و اصلاح حاشیه سود
برای مقابله با «شکاف قیمتی» و انگیزههای معکوس موجود در زنجیره تأمین، ضروری است که مکانیزم قیمتگذاری از حالت دستوری و هزینهمحور صرف، به سمت مدلهای پویا تغییر یابد.
❖ ایجاد نرخ بازده داخلی هدف : تضمین یک حاشیه سود منطقی و واقعی برای تولیدکنندگان داروهای استراتژیک و مواد اولیه، تا انگیزه سرمایهگذاری در این بخشها حفظ شود.
❖ صندوق تعدیل قیمتها: ایجاد یک سازوکار بیمهای برای پوشش نوسانات نرخ ارز، تا تولیدکننده در برابر جهشهای ناگهانی هزینههای وارداتی مصون بماند و از کاهش کیفیت برای حفظ سود جلوگیری شود.
- تأسیس «صندوق پایداری و تابآوری دارویی»
برای رفع بحران نقدینگی ساختاری و تأخیر در بازپرداخت بیمهها، پیشنهاد میشود یک نهاد مالی تخصصی تحت نظارت بانک مرکزی و وزارت بهداشت تأسیس شود.
❖ این صندوق با هدف تأمین نقدینگی گردشی برای زنجیره تأمین عمل کرده و با استفاده از ابزارهای مالی، مطالبات تولیدکنندگان را در کوتاهترین زمان ممکن نقد میکند. این اقدام هزینههای تأمین مالی غیررسمی را کاهش داده و پایداری تولید را تضمین میکند.
- ارتقای حکمرانی یکپارچه و ایجاد «فرماندهی مشترک»
برای غلبه بر «اثر سیلو» و پراکندگی تصمیمگیری بین دستگاهی، باید یک ساختار فرابخشی با اختیارات قانونی مشخص ایجاد شود.
❖ این ستاد متشکل از نمایندگان وزارت بهداشت، وزارت صمت، بانک مرکزی، گمرک و سازمان برنامه و بودجه باید مسئولیت هماهنگی سیاستهای ارزی، تعرفهای و تأمین را بر عهده بگیرد. اختیارات این ستاد باید در شرایط بحران به گونهای باشد که بتواند با سرعت عمل، قوانین دستوپاگیر اداری را موقتاً معلق کرده و اولویت تأمین دارو را بر سایر مصالح تجاری مقدم بدارد.
- اولویتبندی استراتژیک در تولید مواد اولیه
سیاستگذار باید با استفاده از ماتریسهای اولویتبندی (مانند ماتریس تأثیر-وابستگی)، فهرستی از «داروهای حیاتی و استراتژیک» را تدوین کند.
❖ برای این گروه از داروها، باید سیاست «جایگزینی واردات» با تمام قوا پیگیری شود. این امر شامل ارائه یارانههای سرمایهای و یارانههای تحقیق و توسعه برای احداث کارخانههای تولید مواد موثره است.
۵. استقرار سیستمهای نظارت هوشمند و ردیابی
برای مقابله با خروج دارو از چرخه قانونی و مدیریت دقیق موجودیها، باید زیرساختهای فناوری اطلاعات تقویت شود.
❖ الزام برای استفاده از سیستمهای ردیابی دیجیتال (مانند کدگذاری سریال) در تمامی مراحل تولید و توزیع با تمرکز بر اصلاح ضعف های سیستم فعلی.
این ابزار به سیاستگذار اجازه میدهد تا در زمان واقعی، جریان دارو را رصد کرده و قبل از وقوع کمبود در بازار، با تخصیص هوشمند منابع، از بحران پیشگیری کند.
نتیجهگیری: گذار از واکنشگری به پیشگیری فعال
نظام دارویی کشور در مقطع کنونی، با مجموعهای از تهدیدات پیچیده و چندلایه روبهرو است که نمیتوان با ابزارها و رویکردهای سنتی مدیریتاش کرد. آسیبشناسیهای انجامگرفته در این مقاله نشان داد که چالش اصلی، تنها محدود به «مشکلات خارجی» نیست؛ بلکه ریشههای بحران در «ناکارآمدیهای داخلی» نظیر شکست مکانیسم قیمتگذاری، بحران نقدینگی ساختاری، پراکندگی حکمرانی و خطرات کیفی نهفته است. ادامه روند فعلی که بر پایه مدیریت بحران و تصمیمات مقطعی استوار است، نه تنها تابآوری سیستم را ارتقا نخواهد داد، بلکه با فرسایش تدریجی توان تولیدی، امنیت داروییزکشور را در برابر شوکهای آتی با مخاطرات جدی روبهرو خواهد ساخت.
تجربیات نظری و جهانی بیانگر آن است که تابآوری، یک ویژگی ذاتی نیست، بلکه حاصل یک طراحی مهندسی شده و حکمرانی آگاهانه است. کشورهایی که موفق شدهاند در طوفانهای جهانی غرق نشوند، اصولی همچون تنوعبخشی به منابع، استقلال فنی، و انعطافپذیری قانونی را سرلوحه سیاستهای خود قرار دادهاند.
سیاستگذاران باید بدانند که امنیت دارویی، بخشی لاینفک از امنیت ملی است. هزینه نادیده گرفتن هشدارهای امروز و عدم سرمایهگذاری بر لوازم تابآوری، فاجعههایی در آینده خواهد بود که دیگر به آسانی و با هزینههای تقویت سیستم موجود نمیتوان با آن مقابله کرد. تنها از طریق یک نظام دارویی تابآور، مبتنی بر دانش بومی و مدیریت یکپارچه، میتوان اطمینان حاصل کرد که سلامت مردم، در هر شرایطی، محفوظ و تضمین شده خواهد بود.
/انتهای پیام/
