جهان و دارو در ۲۰۲۵/
(بخش نخست)
دکتر حبیبالله افشنگ: وقتی دارو فراتر از درمان میرود
سال ۲۰۲۵ را بسیاری از تحلیلگران حوزه سلامت، آخرین حلقه یک زنجیره تحول تاریخی در داروسازی دانستهاند؛ نقطهای که علم، اخلاق، اقتصاد و سیاست جهانی با هم گره خوردند.
جهان پس از همهگیری کووید۱۹ وارد مرحلهای شده که دارو دیگر فقط پاسخ به بیماری نیست، بلکه بخشی از مناقشههای ژئوپولیتیکی، اقتصادی و فرهنگی است.
در این سال، نهتنها فناوریهای دارویی به مرحله بلوغی تازه رسیدهاند، بلکه فضای سیاسی و اقتصادی جهانی ـ بهویژه در آمریکاـ رقابت بر سر مقررات، تعرفهها و کنترل بازار دارو را به اوج رسانده است.
در این مقالهی 2 قسمتی، نگاهی خواهیم داشت به چهره دارو در سال ۲۰۲۵، از پیشرفتهای شگفتانگیز علمی تا کشمکشهای شدید سیاسی میان FDA، ترامپ و رابرت کندی، و نیز تأثیر مستقیم این جنگ قدرت بر نظام سلامت جهانی و بازار دارو.
در پایان نیز بررسی میکنیم که آیا این تحولات علم دارو را در دسترستر و انسانیتر کردهاند، یا آن را تبدیل به ابزار جدیدی برای قدرت سیاسی و اقتصادی؟
۱. چهره نوین دارو در سال ۲۰۲۵
گذار از تولید انبوه به درمانهای شخصی
در دهه گذشته، داروسازی از الگوی کلاسیک «دارو برای عموم» فاصله گرفته و به عصر درمانهای شخصیسازیشده وارد شده است. (در همین شماره، همکار محترم فنسالاران -سرکار خانم سیده مطهره متقی درباره “درمانهای شخصیسازیشده” مقالهای ارزشمند ارائه داده که توصیه میکنم حتما آنرا مطالعه کنید.)
در سال ۲۰۲۵، تقریباً یکسوم داروهای جدید بر پایه دادههای ژنتیکی بیماران طراحی شدند. شرکتهای بیوتکنولوژی با استفاده از الگوریتمهای هوش مصنوعی، ساختار مولکولی داروها را طوری تنظیم میکنند که با جهشهای ژنی خاص سازگار باشند.
از این پس، وقتی بیماری مانند سرطان ریه تشخیص داده میشود، درمان بیماران دیگر با یک نسخه مشترک انجام نمیشود؛ بلکه برنامه دارویی بر اساس ژنوم هر فرد تجویز میشود؛ همان جهشی که شاید فقط در آن فرد موجود باشد. این تحول نهتنها دقت علم پزشکی را شتاب بخشیده، بلکه امیدی تازه به درمان بیماریهای پیشتر غیرقابلدرمان داده است.
هوش مصنوعی؛ شتابدهنده بزرگ داروسازی
در سال ۲۰۲۵، هوش مصنوعی در داروسازی دیگر یک ابزار کمککننده نبود، بلکه بخشی جداییناپذیر از فرآیند طراحی شد. مدلهای یادگیری عمیق توانستهاند نحوه تعامل میلیونها ترکیب شیمیایی با سلولهای انسانی را شبیهسازی کنند.
زمان کشف یک دارو از ۷ تا ۱۰ سال به کمتر از ۲ سال رسیده است، و هزینههای تحقیقاتی تا ۶۰٪ کاهش یافتهاند. شرکتهایی مانند BioNext و DeepMolecule داروهایی با طراحی کاملاً دیجیتال معرفی کردهاند که برای درمان سرطان پانکراس و آلزایمر در مراحل بالینی بسیار موفق بودهاند.
داروهای دیجیتال و نظارت هوشمند
در ۲۰۲۵، مرز میان دارو و دستگاه تقریباً از بین رفت.
“داروهای دیجیتال” به شکل قرصهای هوشمند طراحی شدند؛ موادی که در معده باز شده و به کمک تراشه نانویی میزان جذب دارو را به تلفن همراه پزشک گزارش میدهند. این فناوری بهویژه در درمان بیماریهای مزمن، حذف اشتباهات دارویی و سنجش پایبندی بیماران به رژیم درمانی اهمیت یافته است.
۲. نقاط عطف دارویی جهان در سال ۲۰۲۵
در ادامه، مروری کوتاه و پروندهای بر مهمترین دستاوردهای دارویی امسال خواهیم داشت.
پرونده ۱: انقلاب در داروهای ضدسرطان با طراحی کامپیوتری
سال ۲۰۲۵ شاهد ورود نسل دوم داروهای “AI-designed” بودیم. شرکتهای فناوری دارویی با استفاده از مدلهای زبانی مشابه GPT توانستند ساختارهای مولکولی جدیدی با احتمال موفقیت بالا پیشبینی کنند.
پرونده ۲: واکسنهای RNA در درمان بیماریهای مزمن
موفقیت واکسنهای mRNA در دوران کرونا، راه را برای کاربرد این فناوری در درمان سایر بیماریها گشود. در سال ۲۰۲۵، واکسنهای RNA برای درمان مولتیپل اسکلروزیس (MS)، روماتیسم مفصلی و حتی دیابت نوع ۱ به مرحله آزمایش وسیع رسیدند. این واکسنها شگفتانه قادرند سیستم ایمنی را “بازآموزی” کنند تا به بافتهای بدن حمله نکند.
پرونده ۳: داروهای روانگردان قانونی
پژوهشهای دانشگاه هاروارد و استنفورد روی مواد روانگردان مانند “سایکلوسایبین” (ماده موجود در قارچهای خاص) و “MDMA” به نتایجی خارقالعاده در درمان افسردگیهای مقاوم رسیدند. نهاد FDA در سال ۲۰۲۵ مجوز محدود درمان با این داروها را صادر کرد. روندی که تا پیش از این به دلیل ترس اجتماعی از سوءمصرف کاملاً ممنوع بود. اکنون، در برخی ایالتها، این داروها در کلینیکهای رواندرمانی تحت نظارت پزشک قانونی تجویز میشوند.
پرونده ۴: داروهای ژنتیکی برای نابینایی ارثی
شرکت GenSight Therapeutics موفق شد با استفاده از ویروسهای اصلاحشده، ژن معیوب بیماران مبتلا به نابینایی ارثی را ترمیم کند. درمانی که تا همین چند سال پیش غیرممکن تصور میشد. این موفقیت نهتنها چشمانداز درمان نابینایی، بلکه درمان بسیاری از اختلالات ژنتیکی را تغییر داده است.
۳. درگیریهای شدید FDA با کندی، ترامپ و جناحهای سیاسیشان
سال ۲۰۲۵ برای سازمان غذاوداروی آمریکا (FDA) شاید یکی از پرهیاهوترین سالهای تاریخش بوده باشد. در حالی که این نهاد تلاش میکند میان سرعت پیشرفت علمی و ایمنی عمومی تعادل برقرار کند، سیاستمداران ناسلامت، با انگیزههای گوناگون، آن را هدف حمله خود قرار دادند و راستش -با عرض معذرت بسیار زیاد، هر غلطلی دلشان خواست، انجام دادند!- و FDA روزهایی غمناک و سرد را سپری کرد.
ترامپ و “جنگ با نهادهای تخصصی”
ترامپ، در دوره جدید فعالیت سیاسیاش، باری دیگر تعرفههای دارو را به عنوان “ابزار سیاست ملی” مطرح کرد و FDA را به جانبداری از شرکتهای بزرگ دارویی متهم! طبیعتا بزرگترین لطمهها را به این سازمان زد.
او میگوید: «بوروکراسی سلامت، خلاقیت آمریکایی را خفه کرده»! واقعا!؟ نتیجهی این موضعگیری، فشار رسانهای سنگین بر تصمیمات FDA بود؛ بهویژه در مورد داروهای جدید RNA و واکسنهای ژنتیکی. البته تاریخ بهتر قضاوت خواهد کرد، اما بعید میدانم اعمال فشار قلابی گروه مستقر بر سیاستهای دولت ترامپ بر جریان سلامت جهان، اگر بیشتر لطمه نزده باشد، کمتر از روشهای FDA لطمهزننده بوده باشد.
رابرت کندی و جنبش ضدواکسنها
کندی (که البته هیچ ربطی به تصویر پدرش ندارد)، طی سالهای اخیر یکی از چهرههای جنجالی و اثرگذار بر سیاست سلامت جهانی شده است! او با حملات شدید به واکسنها و شرکتهای داروسازی، بخشی بزرگ از افکار عمومی آمریکا را به بیاعتمادی نسبت به نهادهای نظارتی سوق داده است.
در سال ۲۰۲۵، حملات لفظی و حقوقی میان کندی و مدیران FDA بارها خبرساز شد. او مدعیاست FDA با شرکتهای بزرگ، برای فروش واکسنهای غیرضروری و سودهای کلان همکاری میکند! البته گمانهزنیهای اینچنینی همیشه وجود داشته، حتی در ایران خودمان؛ اما مهم اثبات است. با حرف که نمیتوان اشخاص را لکهدار کرد.
نهایتا نتیجهی این جنگ فرسایشی خودخواهانه، کاهش اعتماد عمومی به نظام سلامت است.
در نظرسنجیهای ملی آمریکا در نیمه سال ۲۰۲۵، فقط ۵۲٪ مردم گفتهاند به تأیید دارو توسط FDA “اعتماد کامل” دارند! این کمترین میزان اعتماد در سه دهه گذشته است.
تأثیر بحران اعتماد بر سلامت جهانی
چون FDA نقش راهبر جهانی در تایید دارو را دارد، بیاعتمادی داخلی باعث سردی همکاریهای بینالمللی هم شده است. سازمانهای دارویی اروپا و آسیا حالا بهتنهایی مسیر تأیید داروها را جلو میبرند، بدون انتظار از تصمیم FDA.
این شکاف، استانداردهای جهانی دارو را از یکپارچگی خارج کرده و بسیاری از شرکتها مجبورند دو نسخه از دارو را برای دو سیستم مقرراتی متفاوت طراحی کنند؛ یکی برای بازار آمریکا و دیگری برای اتحادیه اروپا. این شلمشوربا را فقط در رخدادهای داخلی دیده بودیم و اینک جهانی شده است!
۴. جنجال تعرفهای ترامپ و اثر آن بر نظام سلامت جهان
اگر یکی از ریشههای ناآرامی بازار دارو در سال ۲۰۲۵ را بخواهیم یاد کنیم، بدون تردید باید به سیاستهای تعرفهای دونالد ترامپ اشاره کرد.
آغاز جنگ تعرفهای
ترامپ باری دیگر، در پی بازگشت به عرصه سیاسی، برنامهای برای “احیای صنعت داروسازی داخلی آمریکا” اعلام کرد؛ چه احیایی!
در این برنامه، تعرفه واردات داروهای تولید چین، هند و حتی اروپا تا ۳۰٪ افزایش یافت.
به ادعای دولت او، این سیاست باعث “امنیت ملی دارویی” میشود؛ زیرا آمریکا نباید در تأمین داروهای حیاتی به کشورهای دیگر وابسته باشد. اما اثر، بسیار فراتر از مرزها رفت.
پیامدهای جهانی تعرفهها
افزایش تعرفهها، قیمت داروهای حیاتی در بازار آمریکا را بالا برد. داروهای سرطانی تولید اروپا تا ۴۰٪ گرانتر، و بسیاری از بیماران بیمهنشده از چرخه مصرف خارج شدند.
در سطح جهانی، زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی بههم ریخت؛ چون بخشی بزرگ از ترکیبات دارویی پایه در چین تولید میشود. در نتیجه، اروپا و آسیا برای مقابله با بحران، به سازمان تجارت جهانی (WTO) شکایت کردند. اما پیچیدگی این پرونده سیاسی باعث شد اختلافات تا پایان سال ۲۰۲۵ حلنشود.
واکنش سایر قدرتها
چین، در پاسخ، صادرات برخی مواد دارویی حیاتی از جمله “تترازول مشتقشده” و “پپتیدهای ژنتیکی” را محدود کرد؛ اقدامی که به کمبود دارو در بیمارستانهای آمریکایی انجامید.
اتحادیه اروپا نیز تعرفههای پاسخگویانه بر واردات تجهیزات پزشکی آمریکایی وضع کرد.
جهان به نوعی جنگ تجاری سلامت وارد شده؛ جایی که “قرصها” جای “سلاحها” را در میدان رقابت گرفتهاند!
اثر مستقیم بر بیماران در کشورهای در حال توسعه
کشورهای کمدرآمد آسیایی و آفریقایی بیشترین آسیب را دیدند، زیرا زنجیره واردات دارو از مسیر آمریکا و اروپا مختل شده است. داروهای حیاتی بیماران خاص، مثل انسولین، گاهی سه ماه تأخیر در تحویل دارند.
سازمانهای غیردولتی جهانی در واکنش برنامههایی برای تولید محلی داروهای ارزان راه انداختهاند، اما هنوز حجم کمبودها بسیار بالاست.
۵. داروسازی و بازی قدرت جهانی
در ۲۰۲۵، دیگر نمیتوانستی داروسازی را فقط در قاب علمی تحلیل کنی! دارو حالا ابزار سیاست و اقتصاد است: هر مولکول جدید، پتانسیل تغییر توازن قدرت میان کشورها را دارد.
شکلگیری ائتلافهای دارویی
در برابر سیاستهای انحصارطلبانه آمریکا، چند کشور از جمله آلمان، فرانسه، ژاپن و کره جنوبی، “پیمان نوآوری آزاد دارویی” را امضا کردند تا تحقیقات دارویی از حالت تجاری صرف خارج شود و به صورت دادههای متنباز با اشتراک جهانی پیش برود. این پیمان میتواند در آینده، معادلات مالکیت فکری را دگرگون کند.
سرمایهگذاریهای عظیم و کنترل دادههای ژنتیکی
در ۲۰۲۵، بزرگترین منبع قدرت داروسازی دیگر نفت نبود، بلکه در داده ژنتیکی انسانها بود. {در قرن بیستم، «قدرت» در صنایع دارویی و شیمیایی اساساً به منابع خام (بهویژه نفت و پتروشیمی) وابسته بود. اما امروز، ژنوم انسان و دادههای زیستی (biological data) به منبع ثروت و نفوذ جدید بدل شدهاند.}
شرکتهایی مثل 23andMe و Genomix بانکهای عظیمی از دادههای ژنتیکی جمع کردهاند؛ دادههایی که ارزش مالی و سیاسی فوقالعاده دارند.
بحث اخلاقی داغی هم در جریان است: آیا شرکتها حق دارند ژنوم انسانها را مالک شوند؟
برخی کشورها قانونهایی برای حمایت از “حریم ژنتیکی فرد” تصویب کردهاند؛ اما در عمل، جریان تجارت داده قابل کنترل نیست.
ادامه دارد…
